|
به نام خدا
تمدن فاخر اسلامی که حاصل به هم رسیدن وحی و عقل بود، چون خورشیدی در آسمان سرنوشت انسان تابید و چه کسی است که از انصاف بهره داشته باشد و این تمدن درخشان را نستاید، ولی امروز مسلمانان گرفتار وضعی هستند که فاصله زیادی با شکوه گذشته دارد.
ما، به گذشته پر افتخار خود مباهات می کنیم ولی، با دلی سرشار از عشق و احترام به گذشته، چشمانی اشکبار بر عظمت های از دست رفته داریم. و جا دارد با آن سابقه درخشان از اینکه امروز در تقسیم بندی های رایج ما را جزء کشور های در حال توسعه، یا خدای نکرده توسعه نیافته بدانند خون گریه کنیم. ولی تأسف، مشکل را حل نمی کند، آنچه لازم است تنبّه و عبرت از تاریخ است و یافتن علل انحطاط جهان اسلام.
مایه هویت تاریخی و اساس پیوند ما مسلمانان اسلام عزیز است که پیامبر بزرگوارمان فرمود ”الاسلام یعلو و لا یعلی علیه“ و اگر امروز مسلمانان فرودستند باید مشکل را نه در اسلام که در حوادث گوناگون تاریخی و به خصوص در برداشت های ناروا و تنگ نظرانه از اسلام و دوری از حقیقت دانست. جا دارد که با نگاه عبرت آموز به گذشته وضعیت کنونی خود را دریابیم و خردمندانه و دلیرانه راه را به سوی آیندهای بهتر که در خور شأن ما مسلمانان است بگشائیم.
تمدن اسلامی در اوج شکوه خود با مشکلات بزرگی وبرو بوده است که در نهایت به انحطاط جهان مسلمانان انجامیده است.
وجود همزمان سه خلافت متنازع در بغداد، قاهره و اندلس، آشوبهای درونی، درگیری های مذهبی، در حاشیه قرار گرفتن عقلانیت و فلسفه و میل به ظاهر گرایی، نشانه های رنجی بود که جهان اسلام از بحران درونی خود می برد.
وقتی حکومت های مستبد به نام اسلام، حرمت انسان را نادیده گرفتند و حاکمیت او را بر سرنوشت خود نفی کردند و ظاهر پرستی را اساس نظم اجتماعی به حساب آوردند، طبیعی است که چراغ خردورزی فرد بمیرد و انسانی که حرمت و کرامت او پایمال شده است، حکومتها و نطم موجود و حتی مبنای آن را که متأسفانه صورتی از دین بود نفی کند.
درست در همان زمانها غرب دچار واپس ماندگی و انحطاط، از جمله در اثر آشنایی با جهان اسلام و مدنیت آن از خواب بیدار شد و در تاریخ راه تازه ای را به روی خود گشود و پا به پای انحطاط درونی جهان اسلام راه پیشرفت را طی کرد و تمدنی را پدید آورد که امروز شرق و غرب و شمال و جنوب عالم را تحت تأثیر قرار داده است. گرچه نمی توان نشانه های آشکار بحران را امروز در متن تمدن و جامعه غربی ندید و خدا می داند آینده بشریت چگونه رقم زده خواهد شد؟
امروز ما مسلمانان در موقعیتی متفاوت از دیروز قرار گرفته ایم و با چالش های تازه ای روبرو هستیم که راه حل های تازه ای را می طلبد.
امروز قریب به 5/1 میلیارد مسلمان در جهان حضور دارند که حدود 60 درصد آنها در سرزمین هایی با حکومت هایی از جنس خودشان زندگی می کنند و مجموعاً جهان اسلام را تشکیل می دهند. بزرگترین منابع انسانی و مادی در این کشورها قرار دارد. قلب جهان اسلام که در واقع قلب همه جهان است، یعنی خاور میانه به لحاظ موقعیت بی نظیر جغرافیای سیاسی و جغرافیای راهبردی و به لحاظ نیروی کار ارزان و منابع سرشار طبیعی و بازار وسیع مصرف، همواره مورد نظر و نیز استیلای استعمار در اشکال مختلف آن بوده و هست.
پدید آمدن یک نظام غربی- ولی از نوع نژاد پرست و فاشیستی آن- در خاورمیانه نیم قرن است که جهان اسلام را گرفتار وحشت و عدم اطمینان و امنیت کرده است. در نتیجه همه منابع و امکاناتی که می بایست در جهت پیشرفت و جبران عقب ماندگی های سیاسی، اجتماعی، افتصادی و علمی به کار رود صرف تهیه و تدارک امکاناتی می شود که گرچه نمی تواند خطر را از منطقه دور کند ولی باعث رونق مراکز توسعه اقتصادی، نظامی و سیاسی غرب می شود و قدرتمندان جهان نیز می کوشند تا با حفظ تعادل قوا در منطقه، کشورهای اسلامی را همچنان در حالت ترس و فروتنی نگاه دارند و با استفاده از این وضعیت امتیازات بیشتری بگیرند.
دامن زدن به اختلافات، ایجاد ترس نابه جا از یکدیگر در کشورهای منطقه و جهان اسلام، جدا نگه داشتن آنها از همدیگر و حتی رویا رو قرار دادن آنها نیز شگرد دیگری است که همه توان جهان اسلام را می گیرد و آن را زا تحول و پیشرفت باز می دارد.
دامن زدن به اختلافات قومی و مذهبی در درون این کشورها، سوء استفاده از تعصبات نا به جا و ظاهر پرستی ها در جهت برافروختن آتش جنگ مذهبی و فرقه ای نیروهایی را رویاروی هم قرار می دهد که همگی باید دست به دست هم برای بازگرداندن عزت و اقتدار پیشین و پیشرفت و توسعه کشورهایشان و یافتن جایگاهی بالاتر در عرصه جهانی تلاش کنند و بدین سان نیروی خلاق و سازنده، بدل به نیروی مخرب و تشدید کننده عقب ماندگی می شود.
از سویی دیگر پیشرفت های علمی و مادی غرب که شتاب سرسام زده ای گرفته است روز به روز فاصله آنها را با کشور های ما بیشتر می کند.
ایجاد نهاد ها و کنوانسیون هایی که منافع قدرت های بزرگ را منافع همه بشریت به حساب می آورند، یا به کار گیری سازمانها و نهاد هایی که با هدف ایجاد صلح و عدالت و مبارزه با جهل و فقر به وجود آمده اند به عنوان ابزاری در دست قدرتهای برتر در عرصه بین المللی مشکل را برای کشور های جنوب بیشتر می کند.
یکی از آثار طبیعی این وضعیت رشد افراط گرایی و تند روی در گوشه گوشة جهان از جمله دنیای اسلام است. رویش نیروهای مخربی که با تأکید بر ظواهر اسلامی، بذر نفرت نسبت به غرب بلکه هر گونه اندیشه پیشرفت و ترقی را می پراکنند. منشاءبسیار از مشکلات در عرصة جهانی و حتی درگیری های خونین در کشورهای جنوب از جمله کشورهای مسلمان می شود.
این در حالی است که که جهان اسلام علاوه بر امکانات بالقوه بی نظیر مادی و طبیعی، به لحاظ معنوی و خاطره تاریخی نیز دارای سرمایه ای بی بدیل است . جهان اسلام خود را در آئینه تاریخ می نگردکه چگونه روزگاری منشاء تولید دانش و ثروت و صدور آن به اکناف عالم معمور و بسط فرهنگ و تمدن خود در سراسر جهان بوده است و حتی غرب امروز را در تمدن و پیشرفت خود و گذر از قرون وسطی به جهان مدرن وامدار خود کرده است.
در چنین وضعیتی اندیشیدن به حال و روز خود و بهره گیری از امکانات موجود و خلق امکانات تازه برای حضور نیرومند و با عزت در عرصة حیات جهانی از ضرورتهای زندگی ما بخصوص رسالت اندیشمندان روشن بین و مصلحان در جهان اسلام است.
در اینجا بگذارید از میان همه عوامل مؤثر در پیدائی مشکلات امروز جوامع اسلامی به دو عامل ویرانگر اشاره کنم که عبارتند از استبداد داخلی و استعمار خارجی که به صورتهای گوناگون کم و بیش همه کشور ها ما را تحت تأثیر منفی خود قرار داده است و به ویژه در یک قرن گذشته پیوستگی میان استبداد و استعمار عامل مضاعف نگون بختی ما بوده است.
راه حل چیست؟
بیش از یکصد سال است که درد آشنایان و روشنفکران و مصلحان در جهان اسلام هر کدام از زاویهای به مشکل نظاره کرده اند و هر کدام به تناسب دید و دانش خود راه حل را پیشنهاد کرده اند که متأسفانه نتوانسته است تأثیر تعیین کننده در تغییر روند انحطاط داشته باشد.
یک قرن است که جهان اسلام انواع ایسم ها را آزموده است و نیز مدت ها است که انگاره باطل غرب گرایانی که پیشنهاد برکندن جامه سنت از اندام جامعه را داده اند و فتوای غربی شدن در ظاهر و باطن را صادر کرده اند در عمل با شکست روبرو شده است.
اگر استبداد و استعمار در همه وجوه فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آن درد بزرگ تاریخی ما است رهایی از آن از جمله در گرو امور زیر است:
۱- یافتن راههایی برای تبدیل نظامهای استبدادی با هر نام و نشان به نظامهای مردمی، زیرا امروز راه دیگری جز پذیرش دموکراسی در جامعه وجود ندارد. این تحول بنیادین، نیازمند پرورش جانها و تربیت جامعه و آماده کردن آن برای پذیرایی از معیارهای نظام دموکراتیک است و تا وقتی جامعه با شرایط مردم سالاری خو نگیرد، از مردم سالاری خبری نخواهد بود یا اگر پدید آید پایدار نخواهد ماند و به سرعت به سوی نظامهای مستبد و ضد مردمی میل خواهد کرد.
۲- پرورش روحیه اتکاء به خود و پذیرش این واقعیت که هیچ بیگانه ای نه می خواهد و نه می تواند ما را از عقب ماندگی و وابستگی نجات دهد.
۳- تبدیل توان و سرمایه بالقوه به قدرت بالفعل. این کار جز در سایه تصاحب دانش و فن آوری و بالابردن قدرت تولید و آماده شدن برای رقابت سازنده در عرصه حیات اقتصادی و سیاسی جهان به دست نخواهد آمد.
۴- این فرایند تحول در صورتی کارساز است که با پایه و مایه هویت تاریخی و فرهنگی ملتهای ما سازگار باشد زیرا هیچ تحولی جز بر پایه هویت و سنت امکان پذیر نیست.
۵- احترام به سنت و اهتمام به آن به هیچ وجه نباید به معنی تسلیم شدن در برابر عادتهای ذهنی و هنجارهایی باشد که طی قرون شکل گرفته اند و عمدتاً به تناسب زمان و مکان و شرایطی غیر از امروز پدید آمده اند و قوام یافته اند.
قومی می تواند شاهد تحول باشد که قدرت تفکیک میان مایه های اصلی سنت با شکلها و صورتهای آن را داشته باشد و توان و جسارت نوسازی سنت را به تناسب روز و روزگار در خود بیابد.
امروز اگر یکی از عمده ترین وجوه اشتراک ما اسلام عزیز است، مطمئن باشیم که در جهان اسلام هیچ تحولی جز در اثر انس و آشنایی با اسلام به سرانجام نمی رسد، ولی در نظر داشته باشیم که اسلامی می تواند نجات بخش باشد که با معیارهای زندگی امروز و مایه اقتدار و عظمت سازگار باشد و مایه های اقتدار و عزت جز با پذیرش مردم سالاری، حضور و مشارکت آگاهانه و آزادانه مردم در ایجاد و هدایت نظام سیاسی و اجتماعی به دست نخواهد آمد. باید بپذیریم که هر حکومتی قدرت متمرکزی است که واقعیت و مشروعیت خود را از قدرت منتشر، یعنی مردم می گیرد و در نتیجه نه مالک رقاب ملت و جامعه که خدمتگزار و مسؤول در برابر آن است. چنین حکومت و نظامی است که می تواند زمینه ساز رشد علمی، فکری، سیاسی، اقتصادی و تکنولژیک در جامعه گردد.
تذکر به این نکته را لازم می دانم که اسلام گرچه امت را دعوت به کسب قدرت کرده است، ولی بر خلاف آنچه در تاریخ رخ داده است و امروز رایج است، این قدرت نه برای استیلا بر دیگران و تجاوز به آنان که برای دفاع از اخلاق، عدالت، معنویت و برخورداری همه بشریت و تأمین کرامت انسان به کار خواهد رفت.
ما با مراجعه به منابع اصلی فکر و بینش اسلامی نیازمند فهمی از اسلام هستیم که در عین اهتمام به بندگی خدا و نفی بندگی غیرخدا و توجه به معنویت و اخلاق، به حرمت انسان - هر کس و هرجا که باشد- ، به عدالت – چه در درون جامعه اسلامی و چه در عرصه جهانی- و به صلح و امنیت برای همه بیاندیشد. با چنین دیدی است که می توانیم از سطح بسیاری از ظواهر بگذریم و به روح اسلام برسیم که از جمله در حکومتهای صدر اسلام و تا پیش از تبدیل آن به امپراطوری خود کامه تا حدودی در عرصه حیات اجتماعی مسلمانان خود را به نمایش گذاشت.
۶- دستیابی به چنین تحولی و نیز چنین اسلامی، مستلزم پذیرش نوعی تجدد در جهان اسلام، هم در عرصه ذهن و هم در عینیت زندگی است.
درست است که ما نمی توانیم یکسره تسلیم پدیده تجددی شویم که در غرب تجربه شده است، زیرا علاوه بر بروز آثار بحران در آن، این پدیده متناسب با تاریخ، فرهنگ و سابقه و شرایط زندگی غربی بوده است که در بسیاری از جهات با سابقه ذهنی، تاریخی، وضعیت و شرایط جوامع ما متفاوت است، ولی این عدم امکان به هیچ وجه به معنی کوبیدن بر طبل سنت پرستی و نفی هر پدیده نو نیست. بلکه باید با وفاداری به اصول، قادر به بازسازی فرهنگ، ادب، اخلاق و شیوه اجتماعی زندگی خود شویم.
به نظر من یک صد سال تجربه جریان اصلاح و احیاء در جهان اسلام و تفطن به نقاط ضعف و قوت آن، اندیشمندان درد آشنا و اصلاحگران واقع بین را به آن درجه از پختگی و رشد رسانده است که بتوانند تعریف قابل قبولی از تجدد در دنیای اسلام به دست دهند و در برابر حرکت های اسلام ستیز از یک سو و جریانهای واپسگرای شکل پرست افراطی از سوی دیگر به صورت گفتمان غالب در جهان اسلام بخصوص در میان نسل نوپای جوامع در آورند.
این راهی است که باید پیموده شود. و من آثار طلوع این آفتاب روشنگر را در افق سرنوشت امت اسلامی می بینم و دست نیاز خود را در این زمینه به سوی همه آنان که به عزت و عظمت امت اسلامی، سربلندی و پیشرفت کشورهای مسلمان و خرد و صلح و عدالت می اندیشند دراز می کنم.
In the Name of God
The rich Islamic civilization, resulted from the convergence of Divine Revelation and wisdom, illuminated the fate of humans like the sun. And is there a person enjoying the least amount of fairness who would not praise this very radiant civilization? Nevertheless, Muslims are confined in a complicated situation, which places them at a far distance from their past glories.
We are proud of our glorious past. But in spite of our respect and affection for our past, we have eyes filled with tears for the grandeur that is long gone. And it will not be unfair if we shed tears of blood for being categorized in common classification of countries as developing or God forbid undeveloped countries. Being sorry, however, will not solve any of our problems. What is essential is to take lessons from history and look for reasons of the decline the Islamic world suffers.
The origin of the historical identity and the basis of concord among us Muslims is the endeared Islam, which our great Prophet said: “Islam will be dominant and nothing will dominate Islam.” If Muslims are indigent today, the roots of the problem should not be sought in Islam but in different historical incidents, and in particular in the unfair and ungenerous interpretations of Islam and the tendency to stay away from the truth. It would be sensible to take lessons from the past in order to figure out our current situation, intelligently opening the way towards a better future us Muslims deserve.
The Islamic civilization, at the zenith of its grandeur, has been faced with innumerous problems that have eventually led to a decline in the Islamic world.
Existence of three conflicting caliphates in Baghdad, Cairo and Andalusia, civil riots, religious skirmishes, marginalization of wisdom and philosophy, and a tendency toward pretense were all signs of sufferings the world of Islam endured as a result of its internal crisis.
When despotic governments ignored the dignity of humans in the name of Islam; overruled the sovereignty of humans over their fate and put in pretense as the basis of social discipline it was natural that the light of wisdom would die out in the individual. And an individual whose dignity and respect was crushed would get to renounce governments and the system and even what formed their basis – which, unfortunately, was a form of religion.
Right at the same time, the Western world which was stricken by backwardness and decline, woke up as a result of its familiarization with the world of Islam and civility and opened up a new path toward progress, as the Islamic world set its foot on a route to regression. It created a civilization, which has affected the east and west, south and north of the world today. Although one cannot overlook the palpable crisis in the core of the western civilization and society, only God knows what humans’ future will be like.
We Muslims are placed in a different situation from yesterday and are faced with new challenges that require new solutions.
Today about 60 percent of the nearly 1.5 billion Muslim population in the world live in lands ruled by governments of their own type. They have the largest human and material resources. The heart of the Islamic world – which is indeed the heart of the whole world – i.e. Middle East, has been a target of colonialism in a form or another due to its unique geopolitical and geostrategic situation, inexpensive workforce, rich natural resources and huge consumer’s markets.
The coming into existence of a western system – but of a racist and Fascist type – in the Middle East has created terror, lack of security and safety in the Islamic world in the last half a century. As a consequence, all the resources and facilities that would have otherwise been used to prompt progress and advancement and to make up for the political, social, economic and scientific backwardness are being indeed used to develop Western political, economic and military bases and might, without being able to clear the region from danger. The powerful countries of the world put in an effort to keep the balance of power in the region in order to keep the Islamic countries in a state of fright and panic, so they can obtain better privileges.
Fanning the flames of controversy, making countries of the region and the Islamic world harbor unreasonable fright from one another, keeping them separated from each other and even making them confront one another are other tricks that will take away all the power and prowess of the Islamic world and keep it from making progress.
Adding fuel to ethnic and sectarian differences in these countries and abuse of religious zeal aimed at provoking an ethnic and religious war would make forces take confronting positions against one another, who would otherwise have united to restore the long gone dignity and authority and join hands to develop their countries to a better position on a global scale. And this is how a normally creative and constructive force is turned into a destructive force that would provoke backwardness.
On the other hand, the scientific progress in the western world, which is at its full blast, is widening the gap between them and us every day.
Organizations and conventions that would deem the interests of the world powers as those of the whole mankind were originally set up to create peace and justice and campaign against illiteracy and poverty. However, they are being used as a tool in the hands of powerful countries to only exacerbate problems of the southern countries.
One of the immediate consequences of such a trend is the growth of extremism and hard-line attitudes in different spots of the Islamic world. Generation of destructive forces, who would pretend adherence to Islam, but sow the seeds of hatred against not only the West but also any thoughts that would prompt progress and advancement, is the very origin of many of the problems in the world and the destructive conflicts in the southern countries including Islamic ones.
All this is happening against the fact that the Islamic world not only has natural resources but also enjoys access to an unmatched spiritual and historical capital. The Islamic world sees itself in the mirror of history as being once the source of generating knowledge and wealth and their importation to all corners of the world as well as its capability of expanding its culture and civilization in the whole world. It even makes the West admit that it owes to the Islamic world its transition and progress from the Middle Ages into the modern world.
Under the current circumstances, contemplation of our status quo, taking advantage of the available facilities, and generating new opportunities for having a powerful and dignified presence on the world arena are some essentials of our life and particularly a mission our open-minded and well-wishing intellectuals of the Islamic world should accomplish.
Now let me point to two destructive factors from among all factors that created the problems the Islamic world is faced with today. Internal despotism and foreign colonialism have adversely affected all of our countries in a way or another. Especially in the last century, a convergence of despotism and colonialism has been a reason for our downward trend.
What is the solution?
It has been over 100 years since well-wishers and the intelligentsia in the Islamic world started to look at the problem, each from a different angle. Each of them has come up with solutions based on their knowledge and insight. Unfortunately, none of these solutions have been able to change the course of our decline.
The Islamic world has tested all types of “isms” in the last century. Propositions by the pro-West individuals that the society needs to be rid of traditions and vowed to Westernize the society from within out have long been doomed to failure.
If despotism and colonialism are a big pain in our history in all cultural, political, economic and social forms, there are a few solutions I would like to suggest below to rid ourselves of the woes.
1- We should seek ways to transform all despotic systems under any name or brand to democratic systems, as there is no other way to tackle the woes but to comply with democracy in the society. This fundamental transformation would be in dire need of training and educating the society to prepare it to welcome the criteria of a democratic system. As long as the society fails to get used to the conditions of democracy, democracy will hardly materialize. Or even if it comes around, it will not be sustainable and would soon make a move toward becoming despotic and anti-democratic.
2- A self-reliance sensation should be boosted and the reality that no foreign country either wants or can save us from backwardness and dependence should be accepted.
3- The potential power should turn into practice. And this will not be possible unless we possess advanced technology and know-how and increase our production capabilities in order to be able to enter into a constructive political and economic competition at a global level.
4- The transformation process will only work if and when it is compatible with the bases and origins of historical and cultural identity of our peoples because no transformation will be possible unless it is based on identity and tradition.
5- Respecting tradition and an effort to hold on to it should by no means lead to surrendering to mental habits and manners that were basically formed throughout centuries to catch up with the time and conditions that were different from now. Only those who can differentiate between the main origins of tradition and the forms and types of it and those who find the courage to renovate and reconstruct tradition in tandem with the day’s needs will be able to witness progress and development.
Today if one of our greatest things we have in common is the holy Islam, we should rest assured that no development will take shape in the world unless we get to know Islam and get close to it. Nevertheless, we should bear in mind that an Islam can become a savior that is compatible with the criteria of today’s life and brings about authority and grandeur. And dignity and authority will not come around until we accept democracy, diligent and free attendance of people in crating and guiding the political and social system. We should accept that every government is a central power system that acquires its reality and legitimacy from the people and as a result is not the owner but responsible for and servant of the people. It is only such a government and system that can break the ground for scientific, intellectual, political, economic and technological growth in the society.
I would also like to note that although Islam has invited Ummah to attain power, in spite of what has happened in history and is common today, this power is not meant to dominate others or suppress them but to defend ethics, justice, spirituality and to create the chance for all mankind to be well-off and be respected as humans.
By referring to original intellectual sources and Islamic insight, we need to reach an understanding of Islam, which not only encourages the idea of being a servant to God only and ruling out being a servant to anything other than God, respecting spirituality and ethics, human dignity – whoever they are and wherever they are – justice – whether inside the Islamic community or at a global level – but also thinks of peace and security for all. It is only such an insight that can help us to get over the external shell and reach the core spirit of Islam – the one that displayed itself more or less on the social life of Muslims in the governments of the early Islam before despotic empires appeared.
6- Achieving such progress and reaching such version of Islam requires the acceptance of a type of modernism in the Islamic world – both in mind and real life.
It is correct that we cannot fully surrender to the modernism phenomenon that has been experienced in the West, because, in addition to the weak points it suffers, it is only commensurate with history, culture and conditions of life in the West and is in many areas different from living conditions in our societies. However, this lack of possibility should by no means be interpreted as beating drums of traditionalism and rebuffing any new phenomenon. We should stick to our principles on the one hand and on the other hand be able to reconstruct our culture, literature, ethics and social manners.
In my opinion the 100-year experience of reform and renovation movement in the world of Islam and digging its weak points and strengths has made intellectuals and realistic reformists experienced enough to counter-offer an acceptable definition of modernism in the Islamic world against anti-Islamic movements on the one hand and backward and regressive schemes on the other – turning the very idea of modernism into a predominant dialog in the Islamic world, especially among the younger generations.
This is the path which should be trodden. I see the impacts of the rise of this lighting sun in the horizon of the fate of the Islamic Ummah and extend my hand toward all of those who are concerned with self-esteem and greatness of the Islamic Ummah, honor and progress in the Islamic countries and think of knowledge, peace and justice.
|
|
