|
بنام خدا
داوری در باب وضعیت دین در دنیای معاصر در گرو پاسخ به دو پرسش است:
1- مراد از دنیای معاصر کدام است؟
2- دین چیست؟
بگذارید بر این نکته توافق کنیم که دنیای معاصر عبارت است از دنیای متجدد که قرن ها است انسان غربی در آن به سر می برد و انسان غیرغربی نیز از آن متأثر است.
پاره ای بر این باورند که غرب از تجدد گذر کرده و به عالم پساتجدد وارد شده است، ولی واقعیت این است که پساتجدد با وجود وارد کردن نقدهای شالوده شکن بر مدرنیته، نتوانسته است دنیای دیگری را پدید آورد و درست این است که بگوییم دنیای معاصر همان دنیای متجدد است که نسبت به گذشته بی قرارتر و پایه های آن لرزان تر شده است.
در تقسیم بندی عوالم چنین گفته اند که عالم قدیم ”کیهان مدار“ و عالم سده های میانه ”خدا مدار“ و عالم جدید ”انسان مدار“ است. این تقسیم بندی با تاریخ و زندگی غرب مناسبت دارد و تعمیم آن به همه عالم و آدم درست نیست و در مورد تاریخ غرب هم این تقسیم بندی را می توان با تسامح پذیرفت:
آنچه در دنیای جدید برجستگی دارد توجه به انسان و عقل خودبنیاد او است که بی مدد هیچ امر ماورایی، تنها منبع شناخت و منشاء راهبردن و تدبیر زندگی به حساب می آید.
توجه به انسان موجب تحولات بزرگی در زندگی شده است. ولی با گذشت زمان، ما شاهد نوعی آشفتگی فکری، عاطفی و اجتماعی در هر دو سوی عالم (غرب و شرق) هستیم.
پیشوایان فکری و سیاسی دنیای جدید بخصوص در سده های 18 و 19 چنین می پنداشتند که آنچه رخ داده است نه غربی، که بشری و جهانی است و سیر زندگی بشر در نقطه کمال خود به غرب رسیده است و طوفان تکامل در ساحل امن غرب آرام گرفته است و از این پس همه جهان یا باید غربی شود یا از میان برخیزد. ولی امروز و در آغاز هزاره سوم میلادی و قرنها پس از ظهور تجدد نه تنها آن غرور و خوش بینی در سایه تجربه بشری رنگ باخته است، بلکه جهان جدید را با تردیدها و حتی تهدیدهای فراوان روبرو کرده است و در نتیجه از آن اعتماد به نفس و خوش بینی دیروز کمتر نشان می بینیم. حتی نظریه های شبه فلسفی چون ”پایان تاریخ“ پیش از آنکه مورد نفی و نقد جدی قرار گیرند با بی اعتنایی روبرو می شوند و هنوز طرح نشده، طراحان آن، پیشنهاد خود را پس می گیرند.
امروز بیش از هر زمان تذکر به این حقیقت پدید آمده است که وقتی ”خدا“ از عرصه ذهن و زندگی بشر دور شد، زندگی، امن و رضایت بخش نخواهد بود، ولو اینکه انسان به لحاظ مادی به دست آوردهای بزرگی برسد. این حقیقت که آدمی در اثر تجربه ای بسیار پر هزینه و تلخ به آن رسیده است، در واقع مصداق این کلام خداوند است که:
”من أعرض عن ذكري فإن له معيشه ضنكا“
هر کس از یاد من دوری کند، زندگی سخت و تلخی خواهد داشت.
چنین وضعی اگر ادامه یابد به نهیلیسم می انجامد یا نهیلیسم پدید آمده را بیشتر و شدیدتر می کند و در نتیجه بنیاد زندگی بشر در غرب و شرق عالم در طوفان ویرانگر نهیلیسم و پوچ انگاری فرو خواهد ریخت و همه آثار و مأثر تمدن جدید نیز از میان خواهد رفت.
مگر تبلور وحشتناک این نهیلیسم را در تنش آفرینی و جنگهای تجاوزکارانه و توسعه طلبانه ای که بعض قدرتهای بزرگ به راه می اندازند یا با سرانگشت خود آتش آن را روشن نگاه می دارند از یک سو و تروریسم کور خشونت بار و دلهره آوری که زندگی آدمی را در شرق و غرب عالم از سوی دیگر ناامن کرده است نمی بینیم؟
نهیلیسم همه چیز را به بازی می گیرد و می کوشد از همه چیز به صورت ابزار استفادة بد کند و در این راه از دست اندازی به ساحت دین و فلسفه و علم و هنر و حتی عنوان انسان و حقوق بشر ابا نمی کند.
به نظر ما در این زمان است که دین می تواند به کمک انسان بیاید، چنانکه انسان روزگار ما نیز به این نکته لطیف تفطّن یافته است و آثار بازگشت دین را به وضوح می بینیم.
امّا دین چیست؟
وقتی به دین از منظر متدینان به ادیان الهی می نگریم عبارت است از آنچه خداوند برای هدایت آدمی و معنی بخشیدن به زندگی او در این جهان و گشودن راه سعادت برین و جاودان فرو فرستاده است و جوهر و محتوای همه ادیان وحیانی یکی است و به تعبیر قرآن کریم شرط ایمان راستین عبارت است از باور به حقانیت همه پیامبران و یگانگی منشاء انگیزش آنان و هدف یگانه ای که داشته اند.
اما در مرحله بازگشت به دین نمی توان از یک مشکل غفلت کرد و آن اینکه بشر بخصوص بشرِ غربی از دینی که در عرصه تاریخ و جوامع بشری تحقق یافته است دلخوش نیست و بیمناک از آن است که بازگشت دین زنده کننده تجربه تلخی باشد که به نام دین بر ذهن و زندگی او سایه افکنده است.
در اینجا است که باید با روشن بینی بر این نکته تأکید کرد که وجهه تاریخی دین یعنی آنچه به نام دین در تاریخ تحقق یافته است بالضروره با حقیقت دین یکی نیست.
و شاید یکی از علل برانگیخته شدن پیاپی و مکرر پیامبران برای تذکر به همین معنی و پیراستن حقیقت دین از آرایه هایی باشد که به علل مختلف اندام دین ها را پوشانده است.
هرچند که به باور ما بشر به موقعیتی از آگاهی و توانایی و تشخیص رسیده است که بتواند حقیقت را در ورای آرایه ها و پیرایه های تاریخی دریابد و دیگر نیازی به آمدن پیامبر جدید نخواهد بود و اگر ظهوری در آخرالزمان هست، چنانکه مسیحیت به ظهور مجدد حضرت عیسی مسیح (ع) معتقد است و مسلمان نیز در انتظار ظهور حضرت مهدی (عج) است که همراه او مسیح نیز خواهد آمد، نه برای ارائه و بیان دین جدید، بلکه برای تحقق دین به گونه ای است که خداوند خواسته و درخور شأن والای آدمی است.
دین در این لحظه حساس و نفس گیر تاریخی می تواند به کمک انسان بیاید، بی آنکه به دست آوردهای مثبت تمدن بشری آسیب برساند، بلکه آمدن و بازگشت آن یک ضرورت تاریخی است که آثار آن را نیز به وضوح در شرق و غرب عالم می نگریم.
منتهی دین و یقین روشن و ایمان لطیف دینی نیز باید ابتدا خود را از چنگال جزم اندیشان متعصب و سنت پرستان ظاهر بین و سودانگاران خشونت گرا و نابردبار برهاند و نگرانی انسان، بخصوص انسان آزاد اندیش و اندیشه ور را از دین به خاطر کارکرد نادرستی که در دورانهای گذشته داشته است مرتفع کند تا انسان دریابد که دین نیز چون خود انسان مظلوم و مورد سوء استفاده واقع شده است.
بشر امروز از اینکه ”امر قدسی“ از صحنه جان و جهان او غایب یا منزوی است رنج می برد و علی رغم برخورداری بخش هایی از جهان از مزایای پیشرفت مادی:
اولاً بخش بزرگتری از جامعه بشری مورد تجاوز و دست به گریبان زندگی تلخ ناشی از جهل و فقر و ستم و تبعیض و اعمال معیارهای دوگانه و به تاراج رفتن منابع مادی و معنوی خویش است.
ثانیاً بخش برخوردار نیز از زندگی راضی نیست و نگرانی او بیش تر از نگرانی پدرانش می باشد.
”امر قدسی“ باید به متن ذهن و زندگی بشر برگردد، ولی از یاد نبریم که ”قدسی زدایی“ در جهان جدید، خود عکس العملی در برابر سوء استفاده از امر قدسی برای قدسی کردن همه چیز و همه امور بوده است.
حذف قدسیت از زندگی به همان میزان خسارت بار است که قدسی کردن افراطی همه امور از جمله اندیشه و برداشت دینی بشرِ محدود به انواع حدود ذهنی و تاریخی و اجتماعی.
در این مرحله رسالت دین داران، بخصوص پیروان ادیان ابراهیمی بسیار سنگین است.
توجه به جوهر یگانه دین، بخصوص با نگاهی که اسلام به دینهای دیگر دارد، راه مطمئن تبدیل تنازع به تفاهم و تقابل به همزیستی است.
آنچه امروز فاجعه بار است غیبت یا کم رنگ بودن همان جوهر مشترک ادیان است، والّا مناسک که در جای خود محترم است نشانه تفاوت سطحی و ظاهری ادیان است که نباید مانع پیوستگی واقعی و دوستی میان پیروان ادیان مختلف گردد.
پیروان ادیان بخصوص رهبران خیراندیش دینی باید با سعه صدر ابتدا شیوه تفاهم در میان خود را به جد بیازمایند و آنگاه همه جهان را به معنی دار کردن زندگی برای افراد و استقرار صلح و امنیت و همزیستی در عرصه اجتماع جهانی فراخوانند.
In the Name of God
Judgment on the status of religion in the contemporary world relies heavily on responses to the two questions that follow.
1. What is the contemporary world supposed to mean?
2. What is religion?
Let us concur that by the 'contemporary world' we mean to define the modern world Western people have lived in and non-Western people have been influenced by for centuries.
Some people are of the conviction that West has transitioned through modernism and lives in the post-modernism era now. Nonetheless, the fact is that despite surfacing fundamental criticisms on modernism, post-modernism has not been capable of shaping a new world. It is, therefore, more accurate to say that the contemporary world is the very same modern world – yet more turbulent and with pillars shakier than the past.
Distinction has been made between different worlds in the sense that the ancient world is defined as cosmos-centered; middle-centuries world as God-centered and the new world as human-centered. This distinction is commensurate with life and history in the West. However it is not correct to generalize it to the whole world. About the Western history, too, such distinction can be accepted only by extension.
The distinctive character of the new world is attention to man and his self-centered wisdom, which is considered as the sole source of life and guidance without the slightest amount of assistance by any metaphysical entity.
Attention to man has given rise to significant developments in life. However, as time passes by, we witness a kind of disorder in emotional, intellectual and social life in both sides of the world (East and West).
Political and intellectual leaders of the new world, especially in the 18th and 19th centuries, construed such developments as universal rather than Western, stipulating that man's life trend had reached West as the perfection point. They believed the storm of development had come to safety on the West's shores and that the whole world should become Westernized or it would be exterminated. Nevertheless, today, at the outset of the Third Millennium and centuries after the advent of modernism, that pride and sanguinity have not only given way as a result of man's experience, but have also made the world face a plethora of hazards and reservations. Consequently, signs of such self-confidence and optimism are no longer seen. Even pseudo-philosophical theories such as the "end of history" are ignored even before being critiqued earnestly. They are revoked no sooner than having been tendered.
It is now more urgent than any time to draw attention to the fact that when God disappears from the mind and life of people, life will no longer be safe and satisfactory even though some great worldly and mundane achievements may have been made. This very fact, which man has realized following his costly and bitter experience, indeed verifies the Words by God that: "Anyone who fails to remember Me, they will suffer hardships and bitterness in life."
Continuation of such a situation will lead to or intensifies nihilism. As a consequence, the devastating storms of nihilism will shatter the foundations of man's life, both in the West and East, demolishing all the signs and symbols of the new civilization.
Are we not seeing the horrendous reflection of such nihilism in the tensions and aggressive and expansionist wars waged and flames of which fanned by some of the big powers of the world on the one hand and the blind and ferocious terrorism that has made man's life insecure in the East and West of the world on the other hand?
Nihilism will play everything and tries to abuse everything as a tool, as it never ceases to resort to religion, philosophy, science, art and even humans and human rights for such abusive behavior.
We believe that it is at such times that religion can come to the help of man, as the man in our era has fully realized this very delicate point and we obviously see the impacts of a restoration of religion.
But what is religion?
When we look at it from the eye of the believers in the Divine faiths, religion is what God has sent to guide man and make sense in his life in the world and open up his path to eternal and Heavenly bliss and happiness. The nature and substance of every Divine religion is the same and as the Holy Quran interprets the condition for having firm and true faith as believing in the truthfulness of all Prophets, and that they have all been Messengers of one God, and that they have all aimed to achieve a similar objective.
Nevertheless, in returning to religion stage, one thing should not be overlooked – and it is that man, and in particular the Western man, is not content with the religion that has been affected in the realm of history and human communities. He fears that revival of religion may become a flashback of what he deems and reckons as a bitter experience he used to suffer in the name of religion.
Here we should stress the point open-mindedly that the historical aspect of religion – i.e. what has happened in history in the name of religion - does not necessarily correspond to the truthfulness of religion.
And perhaps one of the reasons for assignment by God of consecutive Messengers is to emphasize this very point and cleanse the true religion of the impurities that have stained the body of religions for a reason or another.
In spite of our certainty that man has reached a point of awareness, capability and discretion to be able to realize the truth beyond all historical decorations and embellishments and that there will be no need of a new messenger, the reappearance in the end of history – as the Christians have faith in return of Jesus and Muslims await Imam Mahdi's return, whom Jesus will keep company – will not be aimed at presentation and expression of a new religion but at materialization of religion in a way God thinks will deserve humans.
At this very critical moment in history, religion can come to the help of humans without damaging the affirmative achievements of humans' civilization. Restoration to religion is a historical necessity, the results of which we will witness in East and West of the world.
Nevertheless, religion needs to rid itself of the claws of bigoted puritans, superficial traditionalists, and the violent and intolerant, as it helps to spare humans – especially the free-thinking and judicious humans – of the concerns they harbor about religion due to its inaccurate function in the old times. This will culminate in humans' realization of the truth that religion – like themselves – has fallen victim to abuse.
Humans are suffering today from the absence and isolation of this very "Divine entity" in their life and world and in spite of the fact that a major proportion of the world enjoys the advantages of the worldly advances:
First, a bigger proportion of the world is being oppressed and suffers from the bitter life resulted from poverty, ignorance, discrimination, double-standards as its material and spiritual resources are being plundered.
Second, the haves are not content with their life either, reserving more concerns than their fathers.
The "Divine entity" should be restored to the life and mind of humans – yet we should not forget that "desacration" in the modern world is indeed a reaction to the abuse of the "Divine entity" for sanctifying everything and all issues.
Purging sacredness from life is harmful and damaging as much as extremist sanctification of all issues including thought and religious interpretation by humans of historical, social and intellectual issues is.
At this stage the Believers, especially the followers of the Abrahamic faiths, have a heavy responsibility to shoulder. Attention to the sole nature of religion, particularly the way Islam perceives other religions, is the surest way of transforming clashes to understanding and conflicts to conciliation.
What is disastrous today is that the very same common nature of religions is either absent or barely exists. The religious rituals, though respectable, are only a sign of superficial differences among religions, which should not deter a realistic integration and a true friendship among followers of various religions.
Followers of religions, especially the well-wishing leaders of faiths, should be patient enough in the first place to establish a method of reaching understanding before calling on the people of the world to make sense in their lives and help establish peace, security and reconciliation in the global community.
|
|
